On the birth, etc., of Sâvitrî

English translation by Swami Vijñānananda, 1921–22. Source: Sacred Texts. Public domain.

THE NINTH BOOK

Chapter XXVII

On the birth, etc., of Sâvitrî

1-2. Nârâya n a said :— O Nârada! After having chanted the above hymn to the Goddess Sâvitrî and worshipped Her in accordance with due rites and ceremonies, the king As’vapati saw the Devî, effulgent like the lustre of thousand suns. She then smilingly told the king, as a mother to her son, whilst all the quarters were illumined with the lustre of Her body :—

3-14. Sâvitrî said :— “O King! I know your desire. Certainly I will give what you and your wife long for. Your chaste wife is anxious for a daughter, while you want a son. So, one after another,

p. 911

the desires of both of you will be fulfilled.” Thus saying, the Devî went to the Brahma Loka. The King also returned to his house. First a daughter was born to him. As the daughter was born, as if a second Lak s mî was born after worshipping Sâvitrî, the King kept her name as Sâvitrî. As time rolled on, the daughter grew, day by day, like the phases of bright fortnight moon, into youth and beauty. There was a son of Dyumat Sena, named Satyavâna, always truthful, good natured and endowed with various other qualifications. The daughter chose him for her bridegroom. The King betrothed her with jewels and ornaments, to Satyavâna, who gladly took her home. After one year expired, the truthful vigorous Satyavâna gladly went out, by his father’s command, to collect fruits and fuel. The chaste Sâvitrî, too, followed him. Unfortunately Satyavâna fell down from a tree and died. Yama, the God of Death, saw his soul as a Puru s a of the size of one’s thumb and took it and went away. The chaste Sâvitrî began to follow Him. The high souled Yama, the Foremost of the Sadhus, seeing Sâvitrî following Him, addressed her sweetly :— O Sâvitrî! Whither are you going in your this mortal coil? If you like to follow after all, then quit your this body.

15-25. The mortal man, with his transient coil of these five elements, is not able to go to My Abode. O Chaste One! The death time of your husband arrived; therefore Satyavâna is going to My Abode to reap the fruits of his Karma. Every living animal is born by his Karma. He dies again through his life long Karma. It is his Karma alone that ordains pleasure, pain, fear, sorrows, etc. By Karma, this embodied soul here becomes Indra; by Karma he can become a Brahmâ’s son. What more than this that Jîva, by his Karma, can be in Hari’s service and be free from birth and death! By one’s own Karma all sorts of Siddhis and immortality can be obtained; the four blessed regions as Vishnu’s Sâlokya, etc., also can be obtained by Karma. What more than this that by Karma, a being becomes divine, human, or a King, or S’iva or Ganes’a! The state of Munîndra, asceticism, K s attriyahood, Vais’yahood, Mlechhahood, moving things, stones, Râk s asahood, Kinnaras, Kingship, becoming trees, beasts, forest animals, inferior animals, worms, Daityas, Dânavas, Asuras, all are fashioned and wrought by Karma and Karma alone. O Nârada! Thus speaking, Yama remained silent.

Here ends the Twenty-seventh Chapter of the Ninth Book on the birth, etc., of Sâvitrî in S’rî Mad Devî Bhâgavatam of 18,000 verses by Maharshi Veda Vyâsa.

Modern English rendering by Claude Sonnet 4.6, based on Swami Vijñānananda's 1921 translation (public domain).

Narayana said to Narada: After King Ashvapati had completed his hymns to the Goddess Savitri and honored her with all the proper rites and ceremonies, he beheld the Devi herself standing before him — radiant as the combined brilliance of a thousand suns. She lit up all the directions with the lustre of her body, and smiling upon him as a mother smiles upon her son, she spoke.

“O King,” said Savitri, “I know what you desire. Both you and your wife shall receive what you long for. Your chaste wife wishes for a daughter, while you yourself wish for a son. Both desires will be granted, one after the other.” Having said this, the Devi departed for Brahma Loka, and the king returned home.

In due time, a daughter was born to him. Because she had come into the world through the grace of Savitri — as if a second Lakshmi had appeared — the king named her Savitri. As the days passed, the girl grew more beautiful with each phase of the moon, blossoming steadily into radiant youth. There was a young man named Satyavana, son of Dyumat Sena, always truthful, gentle in nature, and endowed with many noble qualities. The daughter chose him as her husband. The king gave her away adorned with jewels and ornaments, and Satyavana joyfully brought her home.

A year passed. Then one day, at his father’s bidding, the faithful and vigorous Satyavana went out happily to gather fruits and firewood. The chaste Savitri went with him. While he was at work, Satyavana fell from a tree and died. Yama, the God of Death, perceived his departing soul — a Purusha no larger than a human thumb — and carried it away. The devoted Savitri began to follow.

Yama, that high-souled lord, foremost among the righteous, turned and saw Savitri walking behind him. He addressed her gently: “Savitri, where are you going in this mortal body? If you truly wish to follow, you must first abandon this body. A mortal clothed in these five perishable elements cannot enter my abode.

“O chaste one, your husband’s appointed time had come. Satyavana is being brought to my realm to receive the fruits of his Karma. Every living being is born through Karma and dies through the Karma of a lifetime. It is Karma alone that ordains pleasure and pain, fear and sorrow. Through Karma, a Jiva rises to become Indra; through Karma he may be born a son of Brahma. More than this — through Karma, a Jiva can enter the service of Hari and be freed from birth and death altogether. All manner of Siddhis and even immortality are achieved through Karma. The four blessed regions — Vishnu’s Salokya and the rest — are also attained by Karma. Through Karma, a being becomes divine, human, a king, or takes the exalted form of Shiva or Ganesha. The state of Munindra, the life of an ascetic, birth as a Kshatriya, a Vaishya, or a Mlechchha — all are Karma’s doing. So too are moving creatures, stones, Rakshasas, Kinnaras, kings, trees, beasts, forest animals, lesser creatures, worms, Daityas, Danavas, and Asuras. Every one of these conditions is fashioned and determined by Karma, and Karma alone.”

Having spoken, Yama fell silent.

श्रीनारायण उवाव स्तुत्वानेन सोऽश्वपतिः सम्पूज्य विधिपूर्वकम् । ददर्श तत्र तां देवीं सहस्रार्कसमप्रभाम् ॥ १॥

उवाच सा च राजानं प्रसन्ना सस्मिता सती । यथा माता स्वपुत्रं च द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ॥ २॥

सावित्र्युवाच । जानाम्यहं महाराज यत्ते मनसि वाञ्छितम् । वाञ्छितं तव पत्न्याश्च सर्वं दास्यामि निश्चितम् ॥ ३॥

साध्वी कन्याभिलाषं च करोति तव कामिनी । त्वं प्रार्थयसि पुत्रं च भविष्यति क्रमेण च ॥ ४॥

इत्युक्त्वा सा तदा देवी ब्रह्मलोकं जगाम ह । राजा जगाम स्वगृहं तत्कन्याऽऽदौ बभूव ह ॥ ५॥

आराधनाच्च सावित्र्या बभूव कमला परा । सावित्रीति च तन्नाम चकाराश्वपतिर्नृपः ॥ ६॥

कालेन सा वर्धमाना बभूव च दिने दिने । रूपयौवनसम्पन्ना शुक्ले चन्द्रकला यथा ॥ ७॥

सा वरं वरयामास द्युमत्सेनात्मजं तदा । सत्यवन्तं सत्यशीलं नानागुणसमन्वितम् ॥ ८॥

राजा तस्मै ददौ तां च रत्नभूषणभूषिताम् । सोऽपि सार्धं कौतुकेन तां गृहीत्वा गृहं ययौ ॥ ९॥

स च संवत्सरेऽतीते सत्यवान् सत्यविक्रमः । जगाम फलकाष्ठार्थं प्रहर्षं पितुराज्ञया ॥ १०॥

जगाम साध्वी तत्पश्चात्सावित्री दैवयोगतः । निपत्य वृक्षाद्दैवेन प्राणांस्तत्याज सत्यवान् ॥ ११॥

यमस्तं पुरुषं दृष्ट्वा बद्ध्वाङ्गुष्ठसमं मुने । गृहीत्वा गमनं चक्रे तत्पश्चात्प्रययौ सती ॥ १२॥

पश्चात्तां सुदतीं दृष्ट्वा यमः संयमनीपतिः । उवाच मधुरं साध्वीं साधूनां प्रवरो महान् ॥ १३॥

धर्मराज उवाच । अहो क्व यासि सावित्रि गृहीत्वा मानुषीं तनुम् । यदि यास्यसि कान्तेन सार्धं देहं तदा त्यज ॥ १४॥

गन्तुं मर्त्यो न शक्नोति गृहीत्वा पाञ्चभौतिकम् । देहं च मम लोकं च नश्वरं नश्वरः सदा ॥ १५॥

भर्तुस्ते पूर्णकालो वै बभूव भारते सति । स्वकर्मफलभोगार्थं सत्यवान् याति मद्गृहम् ॥ १६॥

कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते । सुखं दुःखं भयं शोकः कर्मणैव प्रणीयते ॥ १७॥

कर्मणेन्द्रो भवेज्जीवो ब्रह्मपुत्रः स्वकर्मणा । स्वकर्मणा हरेर्दासो जन्मादिरहितो भवेत् ॥ १८॥

स्वकर्मणा सर्वसिद्धिममरत्वं लभेद् ध्रुवम् । लभेत्स्वकर्मणा विष्णोः सालोक्यादिचतुष्टयम् ॥ १९॥

सुरत्वं च मनुत्वं च राजेन्द्रत्वं लभेन्नरः । कर्मणा च शिवत्वं च गणेशत्वं तथैव च ॥ २०॥

कर्मणा च मुनीन्द्रत्वं तपस्वित्वं स्वकर्मणा । स्वकर्मणा क्षत्रियत्वं वैश्यत्वं च स्वकर्मणा ॥ २१॥

कर्मणैव च म्लेच्छत्वं लभते नात्र संशयः । स्वकर्मणा जङ्गमत्वं शैलत्वं च स्वकर्मणा ॥ २२॥

कर्मणा राक्षसत्वं च किन्नरत्वं स्वकर्मणा । कर्मणैवाधिपत्यं च वृक्षत्वं च स्वकर्मणा ॥ २३॥

कर्मणैव पशुत्वं च वनजीवी स्वकर्मणा । कर्मणा क्षुद्रजन्तुत्वं कृमित्वं च स्वकर्मणा ॥ २४॥

दैतेयत्वं दानवत्वमसुरत्वं स्वकर्मणा । इत्येतदुक्त्वा सावित्रीं विरराम स वै यमः ॥ २५॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे सावित्र्युपाख्याने यमसावित्रीसंवादवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ ९.२७॥

Sanskrit verses written in Gujarati script. The words are identical to the Sanskrit tab — only the alphabet changes.

શ્રીનારાયણ ઉવાવ સ્તુત્વાનેન સોઽશ્વપતિઃ સમ્પૂજ્ય વિધિપૂર્વકમ્ . દદર્શ તત્ર તાં દેવીં સહસ્રાર્કસમપ્રભામ્ .. ૧..

ઉવાચ સા ચ રાજાનં પ્રસન્ના સસ્મિતા સતી . યથા માતા સ્વપુત્રં ચ દ્યોતયન્તી દિશસ્ત્વિષા .. ૨..

સાવિત્ર્યુવાચ . જાનામ્યહં મહારાજ યત્તે મનસિ વાઞ્છિતમ્ . વાઞ્છિતં તવ પત્ન્યાશ્ચ સર્વં દાસ્યામિ નિશ્ચિતમ્ .. ૩..

સાધ્વી કન્યાભિલાષં ચ કરોતિ તવ કામિની . ત્વં પ્રાર્થયસિ પુત્રં ચ ભવિષ્યતિ ક્રમેણ ચ .. ૪..

ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી બ્રહ્મલોકં જગામ હ . રાજા જગામ સ્વગૃહં તત્કન્યાઽઽદૌ બભૂવ હ .. ૫..

આરાધનાચ્ચ સાવિત્ર્યા બભૂવ કમલા પરા . સાવિત્રીતિ ચ તન્નામ ચકારાશ્વપતિર્નૃપઃ .. ૬..

કાલેન સા વર્ધમાના બભૂવ ચ દિને દિને . રૂપયૌવનસમ્પન્ના શુક્લે ચન્દ્રકલા યથા .. ૭..

સા વરં વરયામાસ દ્યુમત્સેનાત્મજં તદા . સત્યવન્તં સત્યશીલં નાનાગુણસમન્વિતમ્ .. ૮..

રાજા તસ્મૈ દદૌ તાં ચ રત્નભૂષણભૂષિતામ્ . સોઽપિ સાર્ધં કૌતુકેન તાં ગૃહીત્વા ગૃહં યયૌ .. ૯..

સ ચ સંવત્સરેઽતીતે સત્યવાન્ સત્યવિક્રમઃ . જગામ ફલકાષ્ઠાર્થં પ્રહર્ષં પિતુરાજ્ઞયા .. ૧૦..

જગામ સાધ્વી તત્પશ્ચાત્સાવિત્રી દૈવયોગતઃ . નિપત્ય વૃક્ષાદ્દૈવેન પ્રાણાંસ્તત્યાજ સત્યવાન્ .. ૧૧..

યમસ્તં પુરુષં દૃષ્ટ્વા બદ્ધ્વાઙ્ગુષ્ઠસમં મુને . ગૃહીત્વા ગમનં ચક્રે તત્પશ્ચાત્પ્રયયૌ સતી .. ૧૨..

પશ્ચાત્તાં સુદતીં દૃષ્ટ્વા યમઃ સંયમનીપતિઃ . ઉવાચ મધુરં સાધ્વીં સાધૂનાં પ્રવરો મહાન્ .. ૧૩..

ધર્મરાજ ઉવાચ . અહો ક્વ યાસિ સાવિત્રિ ગૃહીત્વા માનુષીં તનુમ્ . યદિ યાસ્યસિ કાન્તેન સાર્ધં દેહં તદા ત્યજ .. ૧૪..

ગન્તું મર્ત્યો ન શક્નોતિ ગૃહીત્વા પાઞ્ચભૌતિકમ્ . દેહં ચ મમ લોકં ચ નશ્વરં નશ્વરઃ સદા .. ૧૫..

ભર્તુસ્તે પૂર્ણકાલો વૈ બભૂવ ભારતે સતિ . સ્વકર્મફલભોગાર્થં સત્યવાન્ યાતિ મદ્ગૃહમ્ .. ૧૬..

કર્મણા જાયતે જન્તુઃ કર્મણૈવ પ્રલીયતે . સુખં દુઃખં ભયં શોકઃ કર્મણૈવ પ્રણીયતે .. ૧૭..

કર્મણેન્દ્રો ભવેજ્જીવો બ્રહ્મપુત્રઃ સ્વકર્મણા . સ્વકર્મણા હરેર્દાસો જન્માદિરહિતો ભવેત્ .. ૧૮..

સ્વકર્મણા સર્વસિદ્ધિમમરત્વં લભેદ્ ધ્રુવમ્ . લભેત્સ્વકર્મણા વિષ્ણોઃ સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્ .. ૧૯..

સુરત્વં ચ મનુત્વં ચ રાજેન્દ્રત્વં લભેન્નરઃ . કર્મણા ચ શિવત્વં ચ ગણેશત્વં તથૈવ ચ .. ૨૦..

કર્મણા ચ મુનીન્દ્રત્વં તપસ્વિત્વં સ્વકર્મણા . સ્વકર્મણા ક્ષત્રિયત્વં વૈશ્યત્વં ચ સ્વકર્મણા .. ૨૧..

કર્મણૈવ ચ મ્લેચ્છત્વં લભતે નાત્ર સંશયઃ . સ્વકર્મણા જઙ્ગમત્વં શૈલત્વં ચ સ્વકર્મણા .. ૨૨..

કર્મણા રાક્ષસત્વં ચ કિન્નરત્વં સ્વકર્મણા . કર્મણૈવાધિપત્યં ચ વૃક્ષત્વં ચ સ્વકર્મણા .. ૨૩..

કર્મણૈવ પશુત્વં ચ વનજીવી સ્વકર્મણા . કર્મણા ક્ષુદ્રજન્તુત્વં કૃમિત્વં ચ સ્વકર્મણા .. ૨૪..

દૈતેયત્વં દાનવત્વમસુરત્વં સ્વકર્મણા . ઇત્યેતદુક્ત્વા સાવિત્રીં વિરરામ સ વૈ યમઃ .. ૨૫..

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે સાવિત્ર્યુપાખ્યાને યમસાવિત્રીસંવાદવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ .. ૯.૨૭..

Sanskrit verses in Roman letters with diacritics (IAST). Useful for pronunciation guides and academic citations.

śrīnārāyaṇa uvāva stutvānena so’śvapatiḥ sampūjya vidhipūrvakam . dadarśa tatra tāṃ devīṃ sahasrārkasamaprabhām .. 1..

uvāca sā ca rājānaṃ prasannā sasmitā satī . yathā mātā svaputraṃ ca dyotayantī diśastviṣā .. 2..

sāvitryuvāca . jānāmyahaṃ mahārāja yatte manasi vāñchitam . vāñchitaṃ tava patnyāśca sarvaṃ dāsyāmi niścitam .. 3..

sādhvī kanyābhilāṣaṃ ca karoti tava kāminī . tvaṃ prārthayasi putraṃ ca bhaviṣyati krameṇa ca .. 4..

ityuktvā sā tadā devī brahmalokaṃ jagāma ha . rājā jagāma svagṛhaṃ tatkanyā”dau babhūva ha .. 5..

ārādhanācca sāvitryā babhūva kamalā parā . sāvitrīti ca tannāma cakārāśvapatirnṛpaḥ .. 6..

kālena sā vardhamānā babhūva ca dine dine . rūpayauvanasampannā śukle candrakalā yathā .. 7..

sā varaṃ varayāmāsa dyumatsenātmajaṃ tadā . satyavantaṃ satyaśīlaṃ nānāguṇasamanvitam .. 8..

rājā tasmai dadau tāṃ ca ratnabhūṣaṇabhūṣitām . so’pi sārdhaṃ kautukena tāṃ gṛhītvā gṛhaṃ yayau .. 9..

sa ca saṃvatsare’tīte satyavān satyavikramaḥ . jagāma phalakāṣṭhārthaṃ praharṣaṃ piturājñayā .. 10..

jagāma sādhvī tatpaścātsāvitrī daivayogataḥ . nipatya vṛkṣāddaivena prāṇāṃstatyāja satyavān .. 11..

yamastaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā baddhvāṅguṣṭhasamaṃ mune . gṛhītvā gamanaṃ cakre tatpaścātprayayau satī .. 12..

paścāttāṃ sudatīṃ dṛṣṭvā yamaḥ saṃyamanīpatiḥ . uvāca madhuraṃ sādhvīṃ sādhūnāṃ pravaro mahān .. 13..

dharmarāja uvāca . aho kva yāsi sāvitri gṛhītvā mānuṣīṃ tanum . yadi yāsyasi kāntena sārdhaṃ dehaṃ tadā tyaja .. 14..

gantuṃ martyo na śaknoti gṛhītvā pāñcabhautikam . dehaṃ ca mama lokaṃ ca naśvaraṃ naśvaraḥ sadā .. 15..

bhartuste pūrṇakālo vai babhūva bhārate sati . svakarmaphalabhogārthaṃ satyavān yāti madgṛham .. 16..

karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva pralīyate . sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ śokaḥ karmaṇaiva praṇīyate .. 17..

karmaṇendro bhavejjīvo brahmaputraḥ svakarmaṇā . svakarmaṇā harerdāso janmādirahito bhavet .. 18..

svakarmaṇā sarvasiddhimamaratvaṃ labhed dhruvam . labhetsvakarmaṇā viṣṇoḥ sālokyādicatuṣṭayam .. 19..

suratvaṃ ca manutvaṃ ca rājendratvaṃ labhennaraḥ . karmaṇā ca śivatvaṃ ca gaṇeśatvaṃ tathaiva ca .. 20..

karmaṇā ca munīndratvaṃ tapasvitvaṃ svakarmaṇā . svakarmaṇā kṣatriyatvaṃ vaiśyatvaṃ ca svakarmaṇā .. 21..

karmaṇaiva ca mlecchatvaṃ labhate nātra saṃśayaḥ . svakarmaṇā jaṅgamatvaṃ śailatvaṃ ca svakarmaṇā .. 22..

karmaṇā rākṣasatvaṃ ca kinnaratvaṃ svakarmaṇā . karmaṇaivādhipatyaṃ ca vṛkṣatvaṃ ca svakarmaṇā .. 23..

karmaṇaiva paśutvaṃ ca vanajīvī svakarmaṇā . karmaṇā kṣudrajantutvaṃ kṛmitvaṃ ca svakarmaṇā .. 24..

daiteyatvaṃ dānavatvamasuratvaṃ svakarmaṇā . ityetaduktvā sāvitrīṃ virarāma sa vai yamaḥ .. 25..

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe’ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe sāvitryupākhyāne yamasāvitrīsaṃvādavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo’dhyāyaḥ .. 9.27..

Hindi prose translation. Source: Gita Press, Gorakhpur. OCR-processed; may contain errors.

अथ सप्तविंशोऽध्यायः भगवती सावित्रीकी उपासनासे राजा अश्वपतिको सावित्री नामक कन्याकी प्राप्ति, सत्यवानके साथ सावित्रीका विवाह, सत्यवान्‌की मृत्यु, सावित्री और यमराजका संवाद

श्रीनारायण उवाच स्तुत्वानेन सोऽश्वपतिः सम्पूज्य विधिपूर्वकम्‌। ददर्श . तत्र तां देवीं सहन््ार्कसमप्रभाम्‌॥

उवाच सा च राजानं प्रसन्‍ना सस्मिता सती। यथा माता स्वपुत्रं च द्योतयन्ती दिशस्त्विषा॥

सावित्रुवाच जानाम्यहं महाराज यत्ते मनसि वाउिछतम्‌। वाञ्छितं तव पल्याएच सर्व दास्यामि निश्चितम्‌॥

साध्वी कन्याभिलाषं च करोति तव कामिनी । त्वं प्रार्थयसि पुत्रं च भविष्यति क्रमेण च॥

इत्युक्त्वा सा तदा देवी ब्रह्मलोकं जगाम ह। राजा जगाम स्वगृहं तत्कन्यादौ बभूव ह॥

आराधनाच्च सावित्र्या बभूव कमला परा। सावित्रीति च तन्नाम चकाराश्वपतिर्नृपः ॥

कालेन सा वर्धमाना बभूब च दिने दिने। रूपयौवनसम्पन्ना शुक्ले चन्द्रकला यथा॥

सा वरं वरयामास झुमत्सेनात्मजं तदा। सत्यवन्तं सत्यशीलं नानागुणसमन्वितम्‌॥

राजा तस्मै ददौ तां च रत्नभूषणभूषिताम्‌ सोऽपि सार्ध कौतुकेन तां गृहीत्वा गृहं ययौ॥

श्रीनारायण बोले—हे नारद! राजा अश्वपतिने विधिपूर्वक भगवती सावित्रीकी पूजा करके इस स्तोत्रसे उनको स्तुति करनेके अनन्तर उसी स्थानपर हजारों सूर्योके समान तेजसे सम्पन्न उन देवीके दर्शन किये॥ १॥

अपने प्रभामण्डलसे दिशाओंको आलोकित करती हुई प्रसन्नवदना भगवतीने मुसकराते हुए इस प्रकार राजाको सम्बोधित किया, जैसे माता अपने पुत्रको कहती है॥ २॥

सावित्री बोलीं—हे महाराज! मैं जानती हूँ कि आपके मनमें क्या कामना है और आपकी पत्नी क्या चाहती है, मैं निश्‍्चितरूपसे वह सब प्रदान करूँगी ॥ ३॥

आपकी साध्वी पत्नी कन्याकी कामना करती है और आप पुत्रकी इच्छा रखते हैं, ये दोनों ही अभिलाषाएँ क्रमसे पूर्ण होंगी॥ ४॥

ऐसा कहकर वे भगवती सावित्री ब्रह्मलोक चली गयीं और राजा अश्वपति अपने घर लौट गये। उन्हें समयपर पहले कन्या उत्पन्न हुई। भगवती सावित्रीको आराधनाके प्रभावसे श्रेष्ठ देवी कमला ही पुत्रीरूपमें उत्पन्न हुई थीं। राजा अश्वपतिने उस कन्याका नाम “सावित्री” रखा॥ ५-६॥

वह कन्या शुक्लपक्षके चन्द्रमाके समान दिनोंदिन बढ्ने लगी और यथासमय रूप तथा यौवनसे सम्पन्न हो गयी॥ ७॥

उसने द्युमत्सेनके सत्यनिष्ठ तथा अनेक गुणोंसे युक्त पुत्र सत्यवान्‌का पतिरूपमें वरण किया। तब राजाने रत्नमय भूषणोंसे अलंकृत उस कन्याको उन्हें समर्पित कर दिया। सत्यवान्‌ भी बड़े हर्षके साथ उस कन्याको लेकर अपने घर चले गये॥ ८-९॥

४५८

स च संवत्सरेऽतीते सत्यवान्‌ सत्यविक्रमः। जगाम फलकाष्ठार्थ प्रहर्ष पितुराज्ञया॥ १ जगाम साध्वी तत्पश्चात्सावित्री दैवयोगत:। निपत्य वृक्षाहदैवेन प्राणांस्तत्याज सत्यवान्‌ ॥ ११ यमस्तं पुरुषं दृष्ट्वा बदध्वाङ्गुष्ठसमं मुने। गृहीत्वा गमनं चक्रे तत्पश्चात्प्रययौ सती॥ १२ पश्चात्तां सुदतीं दृष्ट्वा यमः संयमनीपतिः। उवाच मधुरं साध्वीं साधूनां प्रवरो महान्‌॥ १३

धर्मराज उवाच

अहो क्व यासि सावित्रि गृहीत्वा मानुषीं तनुम्‌। यदि यास्यसि कान्तेन सार्ध देहं तदा त्यज॥ १४ गन्तुं मत्योँ न शक्नोति गृहीत्वा पाञ्चभौतिकम्‌।

देहं च मम लोकं च नश्वरं नश्वरः सदा॥ १५ भ्तुस्ते पूर्णकालो वै बभूव भारते सति। स्वकर्मफलभोगार्थ सत्यवान्‌ याति मद्गृहम्‌॥ १६ कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते। सुखं दुःखं भयं शोकः कर्मणैव प्रणीयते॥ १७ कर्मणेन्द्रो भवेज्जीबो ब्रह्मपुत्रः स्वकर्मणा। स्वकर्मणा हरेदासो जन्मादिरहितो भवेत्‌॥ १८ स्वकर्मणा सर्वसिद्धिममरत्वं लभेद्‌ श्रुवम्‌। लभेत्स्वकर्मणा विष्णोः सालोक्यादिचतुष्टयम्‌॥ १९ सुरत्वं च मनुत्वं च राजेनद्रत्वं लभेन्नरः। कर्मणा च शिवत्वं च गणेशत्वं तथैव च॥ २० कर्मणा च मुनीन्द्रत्वं तपस्वित्वं स्वकर्मणा । स्वकर्मणा क्षत्रियत्वं वैश्यत्वं च स्वकर्मणा॥ २१ कर्मणैव च म्लेच्छत्वं लभते नात्र संशयः । स्वकर्मणा जङ्कमत्वं शैलत्वं च स्वकर्मणा॥ २२

श्रीमहेवी भागवत

TE 00 २० २७

एक वर्ष बीतनेके पश्चात्‌ वे सत्यपराक्रमी सत्यवान्‌ अपने पिताकी आज्ञाके अनुसार हर्षपूर्वक फल तथा लकड़ी लानेके लिये वनमें गये॥ १०॥

साध्वी सावित्री भी उनके पीछे-पीछे गयी। दैवयोगसे सत्यवान्‌ वृक्षसे गिर पड़े और उनके प्राण निकल गये॥ ११॥

हे मुने! सत्यवानूको मृत देखकर जब यमराजने उनके अंगुष्ठ-प्रमाण सूक्ष्म शरीरको साथ लेकर प्रस्थान किया, तब साध्वी सावित्री भी उनके पीछे जाने लगी ॥ १२॥

संयमनौपुरीके स्वामी और साधुओंमें परम श्रेष्ठ धर्मराज सुन्दर दाँतोंवाली उस सावित्रीको अपने पीछे- पीछे आते देखकर मधुर वाणीमें उससे कहने लगे॥ १३॥

धर्मराज बोले—हे सावित्रि! तुम यह मानव- शरीर धारण किये कहाँ जा रही हो? यदि तुम अपने पतिके साथ जानेकी इच्छा रखती हो, तो पहले इस शरीरका त्याग करो॥ १४॥

विनाशशील मनुष्य अपने इस नश्वर तथा पांच- भौतिक शरीरको लेकर मेरे लोक कभी नहीं जा सकता है॥ १५॥

हे साध्वि! भारतवर्षमें आये हुए तुम्हारे पतिकी आयु अब पूर्ण हो चुकी है । अपने कर्मोका फल भोगनेके लिये अब यह सत्यवान्‌ मेरे लोकमें जा रहा है॥ १६॥

प्राणी कर्मके अनुसार ही जन्म प्राप्त करता है और कर्मानुसार ही मृत्युको भी प्राप्त होता है । सुख- दुःख, भय और शोक भी कर्मसे ही मिलते रहते हैं। जीव अपने कर्मके प्रभावसे इन्द्र हो सकता है, वह अपने कर्मसे ब्रह्मपुत्र बन सकता है और अपने कर्मके द्वारा वह हरिका दास बनकर जन्म-मरणके बन्धनसे मुक्त हो जाता है । मनुष्य अपने कर्मके प्रभावसे सम्पूर्ण सिद्धियाँ, अमरत्व और भगवान्‌ विष्णुके सालोक्य आदि चार प्रकारके मोक्षपद निश्‍्चितरूपसे प्राप्त कर सकता है॥ १७-१९ ॥

मनुष्यको अपने कर्मके द्वारा देवता, मनु, राजेन्द्र, शिव तथा गणेशतकका पद सुलभ हो जाता है। उसी प्रकार अपने कर्मके प्रभावसे ही मनुष्य

अ० २८]

नवम स्कन्ध

४५९

कर्मणा राक्षसत्वं च किन्नरत्वं स्वकर्मणा। कर्मणैवाधिपत्यं च वृक्षत्वं च स्वकर्मणा॥ २३ कर्मणैव पशुत्वं च वनजीवी स्वकर्मणा। कर्मणा क्षुद्रजन्तुत्वं कृमित्वं च स्वकर्मणा॥ २४ दैतेयत्वं दानवत्वमसुरत्वं स्वकर्मणा। इत्येतदुक्त्वा सावित्रीं विरराम स वै यमः॥ २५

श्रेष्ठ मुनि, तपस्वी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा म्लेच्छ बन जाता है; इसमें कोई सन्देह नहीं है। अपने कर्मानुसार ही प्राणीको जंगम, पर्वत, राक्षस, किन्नर, अधिपति, वृक्ष, पशु, वनके प्राणी, अत्यन्त सूक्ष्म जन्तु, कोट, दैत्य, दानव तथा असुर आदि योनियाँ प्राप्त होती हैं। सावित्रीसे ऐसा कहकर वे यमराज चुप हो गये॥ २०-२५॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्रघां संहितायां नवमस्कन्धे सावित्र्युपाख्याने यमसावित्रीसंवादवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७॥

OD)

Ci ad

Gujarati prose translation. Source: 1915 edition, DLI scan.

અધ્યાય 27 મો

પત૮પ

-ૂૂ”ન્્નટ્ન્ૂૂ્ૂ€ૂ&ૂ€ૂ€ૂ€ૂ€ૂ€ૂ€6ૂ€£ફ€£€£€ફૂ€£ફ€6€ફ$€ૂ€ફ$ફૂ€ૂ€ફ$€ૂ€ૂ€ૂ€6€ૂ$ફુ€ૂ€ૂ€6€6€£€6€6€6€6€£6ૂ€ૂુ$ુ£$6ુૂ£૭”૭૮”

શ્રીનાન્યણુ ખોલ્યા હે નારદમુનિ! વેદોની માતા સાવિનીને પ્રથમ ખ્રહ્માએ પૂન્યા હતા, તે પૂછી વેદના સમૂહોએ પૂન્ત્યા હતા અતે તે પછી વિદ્મનોના સમુદાયોએ પૂન્યા હતા તે સમયે (ન્યારે વિદ્વાનોએ તેમને પૂજ્વા માડયા ત્યારે) ભરતખડમાં અશ્વપતિ રાજાએ (પ્રથમ) તેમને પૂન્યા હતા અને તે પછી ચારે વર્ણો તેમને પૂજે છે નારદે પૂછ્યુ “હે ખ્રહ્મન્‌ | તે અશ્વપતિ કોણુ હતો 2 તેણે કેયા કારણે સર્વપૂન્ય તે સાવિત્રી દેવીને (ભરતખડમા) પ્રથમ પૂન્યા હતા ? અને તે પછી ખીન્ત કોણે કોણે તેમને પૂન્ત્યા હતા ?” શ્રીનારયણુ ખોલ્યા હે નારદમુનિ! અશ્વ “તિ મદ્રદેશનો મહારાન્ન હતો તે શત્રુઆતા ખળને હરતારો તથા મિત્રોના દુ ખોનો નાશ કરતારો હતો જેમ લક્ષ્મી વિષ્ણુના ધર્મચારિણી—પત્ની છે, તેમ એ રાજની “માલતી? નામે પ્રખ્યાત મહારાણી તથા પટરાણી હાઈ પર્મચારિણી—પત્ની હતી હે નારદ! તે તણી વાઝણી હતી, તેથી વસિદના ઉપ દેશથી તેણે ભકિતથી સાવિત્રી દેવીનુ આરાધન શરૂ કર્યું હતુ પણુ (ઘણા કાળ સુધી તપશ્ચર્યા કર્યા છતા ) તે રણી સાવિત્રીનુ વરદાન ત પામી, ફે તેમના દર્શન ચણુ તેને ન થયા પછી દુ ખથી પીડાતી તે રાણી દુખી થતા હદયે ઘેર ગઈ, ત્યારે તેને દુ ખી જેઈ રજ અશ્વપતિ નીતિથી તેને સમન્નવી ભડિતથી સાવિત્રીનુ તપ ફેરવા પુષ્કર ક્ષેત્રમા ગયો ત્યા સો વર્ષ સુધી સયમી રહી તેણે તપ કર્યા જ કર્યું, છતા સાવિત્રીનુ દર્શન તેને ન જ થયુ, છતા તેમતી આવી આજ્ઞા તેને મળી ઝે, “હે રાજન! તુ ગાયત્રીના દશ લાખ” જપ કર.” હે નારદ! શરીર વિનાની એ આયાશવાણી તેણે સાભળી એવામા તે સ્થળે પરા શર મુનિ આવ્યા, એટલે રાન્નએ તેમને પ્રણામ કર્યા પછી એ મુનિએ રાજને કલ્યુ પરાશર મુનિ ખોવ્યા “એક વાર કરેલો ગાયત્રીનો જપ, એક દિવસમા થયેલુ પાપ હરે છે, દશ વાર જપ ઝરવાથી એક દિવસનાત્રિતુ પાપ નાશ પામે છે સો વાર કરેલો “પ એક મહિનામાં ડરેદુ પાપ હરે છે એક હન્નર વાર કરેલો જપ એક

વર્ષના પાપને, એક લાખ ગાયત્રીજપ આખા જન્મના પાપતે તથા દશ લાખ ગાયત્રીનો જપ ખીન્ન જત્મના પાપને હરે છે સા લાખ ગાયત્રી જપ કરવાથી સર્વ જન્મોમા કરેદીુ પાપ નાશ પામે છે, અને તેથી દૃશગણો ગાયત્રીનો જપ ષ્રાહ્મણોની મુકિત ડરે છે આગળીઓ વચ્ચે છિદ્ર ન રહે તેમ હાથને સર્પની કૃણા જેવા આકારનો તથા ઉપરથી તમેલી આગળીઓ વાળો હૃદય પર સ્થિર રાખી, પૂર્વ દિશા તરફ મુખવાળા દિજવણે જપ રવો અતામિકાના મધ્ય પ્રદેશથી નીચે દક્ષિણાવર્ત ક્રમથી આગળીના એક એક વેઢા પર અગૂઠાને મૂકતા મૂકતા તજેતીના મૂળ સુધી લઈ જ્વો, આવો હસ્તમાળામા ક્રમ છે અથવા (માલાજપ કરવો હોય તો ) ધોળા ફમળના ખીજેતી ને સ્કટિકની માળા કરી, તેને સસ્કારયુકત કરીને તીર્થેમા ક દેવાલલયમાં જપ કરવો! (પણુ પ્રથમ તે માળાતો આ રીતે સસ્કાર કરવો નનેઈએ ) ખ્યુદ્ધિમાત મનુષ્યે પીપળાના ફે કમળના પાદડા પર માળાને રાખી તેને ગોરોચતથી વિલેપન લગાવી ગાયત્રીમત્રથી સ્નાન કરાવવુ પછી તેના પર વિધિપૂર્વક સા ગાયત્રીનો જપ કરવો, અથવા એ માળાને પચગવ્યથી કે ગગાજળથી સ્નાન કરાવી સારી રીતે સસ્કારવાળી કરવી હે રાજષિં ! એ ક્રમથી દશ લાખ ગાયત્રીનો તમે જપ કરો,,એટલેં ત્રણે જન્મના પાપોનો નાશ થતા તમે સાવિત્રી દેવીના સાક્ષાત્‌ દર્શન કરશો હે રાજન્‌ ! હમેશા પ્રાત કાળે, ખપોરે તથા સાયકાળે સદા પવિત્ર થઈ નિત્ય કર્મરૂપે સધ્યા તમે કરને, કેમ કે સધ્યારહિત હ્િજવર્ણ કાયમ અપવિત્ર હોઈ સર્વ કર્મૌમાં અયોગ્ય ગણાય છે, તેમ જ આખા દિવસમા જે કર્મ ફરે તેનુ ફળ પણુ તેને પ્રામ થતુ નથી જે ખ્રાલ્મણુ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય પ્રાત સધ્યા તથા સાયસધ્યા ઝરતો નથી, તેને શૂદ્ર જેવા માની દ્રિજવર્ણના સર્વ કર્મોથી દૂર કરવો જે ઠ્રાહ્મણુ જીવતપર્યત તિકાળસધ્યા કરે છે તે તેજથી તથા તપથી સદ્દા સૂર્ય જેવો પ્રકાશે છે તેતા ચરણુ કમળની રજથી પૃથ્વી તરત પવિત્ર થાય છે જે હિજ વર્ણ સધ્યાથી પવિત્ર થયો હોય, તે જીવત્મુકત તથા તેજસ્વી થાય છે તેના સ્પર્શ માત્રથી તીર્થો પવિત્ર થાય છે અને ગસ્ડ પાસેથી જેમ સર્પ નાસી જય, તેમ એનાથી પાપો નાસી જાય છે તિકાળસધ્યા

૫૮૬

નહિ કરતારા ઠ્રિજવર્ણતી પૂન્તને દવેદ સ્વીકારતા નથી અને તેતા પિંડતર્પણુને પિતૃઓ સ્વેચ્છાથી લેતા નથી, જે હિજ્વણે મૂળપ્રકૃતિતો ભકત નથી, તેમના મત્રની પણુ પૂન્ન કરતો નથી અને તેમના ઉત્સવોથી રહિત હોય છ, તે અજગર જેવો છે તેમ જ વિષ્ણુતા મતથી રહિત ત્રિજાળસધ્યાથી રાહત અતે એકાદશીના શ્રત વિનાનો હિજવર્ણ અજગર જેવો છે જે ખ્રાહ્મણુ વિષ્ણુતે નૈવેઘ ધર્યા સિવાય જમે છે, લોકોતા કેપડ્ય ધૂએ છે, ખળદો હાફે છે અને ચૂદ્રોતુ અન્ન ખાય છે, તે પણુ અજગર જેવો છે જે ખ્રાહ્મણુ શૂદ્રોના મુડદા ખાળે છે, શૂટ્રજાતિતી તીતો પતિ હોય છે અવે શૂદ્રોનો રસોઈયો હોય છે, તે પણુ અજગર જેવો છે જે ખ્રાહ્મણુ શૂદ્રો પાસેથી દાન લે, શૂદ્રો પાસે યનો કરાવે, શાળે વેચી આજીવિકા ચલાવે અથવા હથિયાર પર છે તે પણુ અજગર જેવો છે જે ફૂત્યાવિક્ય કરે, વિષ્ણુતુ તામ વેચે, પતિ-પુત્ર વિતાની સ્રીતુ અતત જમે, રજસ્વલા સરીતા હાથતુ (ચોથે દિવસ પણુ) ખાય, કુટણાતો ધધો કરે, વ્યાજવટાવતો ધધો કરે અથવા વિદ્યા વેગે તે ષ્રાહમાણુ પણુ અજગર જેવો છે જે દ્રિજવણુ સૂર્યોધ્ય વખતે સૂંઈ રહે, માછલા ખાય અને શિવપુજત વગેરેથી રહિત હોય, તે પણુ અજનર જેવો છે * એમ કહી મુતિકોઇ પ્રાશરે સાવિવીતી પૂન્તવિધિતો સર્વ કમ તથા ઈરિછત ધ્યાન વનેરે કહ્યા હે તારદ! મહારાળ્ન અશ્વપતિને તે ખધુ આપીને પરાશર પુતિ પોતાના આશ્રમમાં ગયા તે પછી રાજા અશ્વપતિએ સાવિતીરેવીને સારો રીતે પૂજી તેમું ર્દાત રટ હતુ તથા વરદાન મેળવું હતુ

નારદે પૂછ્યુ સાવિનીદેવીનુ ફુયુ ધ્ધાત, ક્યુ યૂનવિધાન, ક્યુ સ્તોગ તથા કવો મગ આપીને પરારાર મુનિ ગયા હતા? વેદોતી માતા સાથિત્રીદેવીને કયા વિધાનથી સારી રૈતે પૂજી રત અશ્વર્પાધ ક્યુ વરઘત પામ્યો હતો? સાવિનીદેવીનુ તે સર્વ વેદસિદ્ધ ઉત્તમ મણરણ્સ્ય હુ ટ્કમાં સાભળવા ઇચ્છુ છઠ

નારાયણુ ખોવ્યા જેઠ વદ તેરશ અથવા જેઠ સુદ તેરરના દિવને વ્રતવારો થઈ, શકિતપૂર્વક આ પ્રમાણે (સાવિત્રીનુ) વ્રત કરવુ એ વ્રત ચૌદ વર્ષ

શ્રીમદૂ ભગવતીભાગવત-સ્ક’ધ નવમો

સુધી કરવાનુ હોય છે તેમા ચૌદ ફળ તથા ચૌદ નૈવેદ ધરો પુષ્પ-ધ્ૂપ વગેરે કરવા, તેમ જ વતત, જ્તોઈ તથા ભોજત વિધિપૂર્વક ધરાવી, ફળ તથા શાખાએ સહિત મગલકલશ સ્થાપી ગણપતિ, સૂર્ય, અગ્નિ, વિષ્ણુ, શિવ તથા ફિવાદેવીતુ પૂજન કરો, કેળશમાં આવાહન કરેલા સાવિનીદેવીતું હિજ્વણં પૂજત ફેરલુ વેદની માધ્યદિતી શાખામાં સાવિત્રીનું ધ્યાન, સ્તાંગ, પૂનવિધાત તથા સર્વ કામનાઓ આપનારે જે મત્ર ડહેલો છે, તે તમે સાભળો “તપેલા સોતા જેવો રગવાળા, ખ્રહ્માતેજ વડે પ્રકા શતા, ઉતાળાતા ખપોરતા સમયના હનર સૂર્ય જેવી કાતિવાળા, મદ હાસ્યથી પ્રસન્ન મુખકમળવાળા, રત્તોના શણુગાનેથો શણુગારેલા, અડિતથી શુહ કરેલા વસ્્રો પહેરતા, ભકતો પર કૃપા કરવા શરીર ધારણુ કરતા, સુખ દેનારા, મોક્ષ આપનારા, શાત જગતના સધા, ખાછાતા પત્ની, સર્વરારપ્રિસ્વરૂપ, સર્વ સર્પાસ્તએને આપતા, વેદતા અધિષ્ાતી દેવી, વેદશાન્રસ્વરૂપ, વેદોના ખીજરૂપ અને વેદ્ૅના માતા સાવિત્રીદેવોને હુ ભન્નુ છુ એમ ધ્યાન કરી નૈવેઘ ધરાવી, પોતાતા મસ્તક પર બૅ હાથ જેડી નમસ્કાર કરવો પછી ફરી ધ્યાત કરી વ્રત કરતારા ભકિતથી દેવીતુ કળશમાં આવાહન કરવુ પછી પા મત્રોપૂર્વ), વિધિ સહિત પોડશોપચાર અર્પણુ તે સારી રીતે પૂછ્છ-સ્તવીને દેવોના દેવા સાવિત્રી પ્રણામ કરવા આસન, પગ ધોવાનું જળ, અર્ધ્ય, સતાન ફેરવાનુ જળ વગેરે, વ્લિપન, ધ્ૂપ, દીપ, નૈવેવ, તાબૂલ, શીતળ જળ, વસ્ત્ર, આભૂષણ, પુષ્પ માળા, ચદન, આચમન, અને મનોઇર_ સુદર રાય્યા-આ સોળ ઉપચારો આપવાતા હોય છે (તે આમ મડોચ્ચારપૂર્વક એક અક આપવા ) દત ના લાફેડાથી અથવા સત વગેરેથી કરેલુ, દેવોના આધારરૂપ અને પુણ્ય આપતારું આ આસન કા તમને અર્પણ ક્યું છે આ તીર્ધજળ સુણ જ પ્રીતિ આપનાર પૃન્તના અગરૂપ, તથા મહાશુદ્ધ હોઈ પાઘ તરીકે મે તમને આપ્યુ છે દૂર્વા કા પુષ્પદવધી યુકત, પુણ્યદ્ાયી અને રાખના ન મિશ્ર આ પવિ4 અર્ધ્ય મે તમતે અર્પ() કરલો છે.

૧૪૪૫૫૪૪૪: સુગધદાર, સુગધી જળવાળુ, સ્તેહરૂપ અને સુગધા કરનારું આ સતાન માટેતુ જળ વગેરે જે તમતે અર્પણુ કર્યું છે, તેનો તમે સ્વીકાર કરા હે અખિકે સુગધી પદાર્થાથી ઉત્પત્ત થયેલુ, પવિત્ર, પ્રીતિ આપ નાર, દિવ્ય ગધ દેતારુ અને સુગધી જળયુક્ત આ વિલેપન મે તમને ભકિતથી અર્પણુ કરેલુ છે હે પરમેશ્વરિ! સર્વ મગળોરૂપ, સર્વ મગળા આપનાર અને પુણ્યદાયી આ ઉત્તમ ધૂપ તમે સ્વીકારો સુગધી હોઈ સુખદાયી, પ્રકાશ આપનાર અને અધકાર તો નાશ કરવાનુ મૂળ કારણ આ દીવા જગતને જેવા માટે મે તમને અર્પણુ કર્યો છે તુટ્ટિ આપનાર, પુછિ આપનાર, પ્રીતિ દેનાર, ભૂખનો નાશ કરનાર, પુણ્ય- દાયી તથા સ્નાદિણ આ તૈવેઘ તમે સ્વીકારો કપૂર વગેરે થી સુવાસિત તુદટિ તથા પુદ્ટિ આપતાર સુદર અને શ્રેઇ આ તાગૂલ મે તમને અપણુ કેગ્લ છે અત્યત શીતળ, તૃષાનો નારા કરનાર તથા જગતતા જીવનરૂપ આ હડુ પાણી તમે સ્વીકાર્ગ દેહના શોભારૂપ, સભામા શોભા તધારતાર, સુતરાઉ તથા રેશમી વસ તમે સ્વીકારો સોના વગેરેથી ખનાવેલ, માભા કરતાર, શોભાયુકત, સદા સુખદાયી તથા પુણ્યદાયી આ રત્તોના ઘરેણા તમે સ્વીકાગે અનેક વૃજ્ષોમા ઉત્પન્ન થયેલ, અનેક રૂપનાળા, કૂગસ્વરૂપ અને કૂળદ્યાયી આ ફનગો તમે સ્વીકારો સર્વ મગળરૂપ, સર્વ મગળોની મગળ, અનેક જાતના પુષ્પોથી રસેલી, ખડુ રોભાવાળી, પ્રીતિ તધા પુણ્ય આપનારી આ માળા તમે સ્વીકારો હે દવે! પુણ્યદાયી તથા સુગધી આ ચદન તમે સ્વીકારો * લલાટમાં સોભા વધારતાર, ભૂષણ્‌મા શ્રેઇ રમણીય તથા ઉત્તમ આ તદર તમે સ્વીષ્રરો શુદ્ધ ગાઠોવઃળી, પવિત્ર સૂંતરમાથો ખૂતાવેલી અને વેદના મત્રો વડે પવિત્ર ડરેની આ જતોઈ તમે સ્વીકારો ’ આ ઉપચાર દ્રવ્યો મૂન મત્રથી અર્પણ કરો ખુદ્ધિમાન પુરષે સ્તોગનો પાઠ કરવો. પછો અ વ્રતવારીએ ભકિતધી ખ્રાતણુને દક્ષિપા આપની “સ શ્રિત્રો’ શખ્દની ચોધી વિભઠિતવાનો,

હ ત્યે “વમતોય તષ શપ્ય -તપ્ણ કરવાના મંત જોઈને, પણ તેને બદવે તિદૂર તગડા «નાઈ અઆપરન્ય મંત આપે છે.

૫૮૭

ન્ર.5; ૬

8 છેલ્લે ’ હ્વાજ્ા ‘થો યુક્ત અને લક્ષ્મીખ’જ ( શ્રી), માયાબીજ (છૂ૧) તથા કામબીજ (વછી) જેના આરભમા હૉય છે, એવો (થ્રો છ «કૉ વાવિગ સ્ટ) આ આઠ અક્ષરોવાળા સાવિવીનો મૂળ મત્ર વિદ્માનો કહે છે હવે માધ્યદિતી શાખામાં કહેલુ સર્વ કામનાએ તથા ફળને આપનારું અને ખ્રાઇ- ણોના જીવનરૂપ સ્તોત્ર હુ કહુ છ, તમે સાભબે। હે નારદ! પૂવે” ગોલોકમા શ્રીકૃષ્ણે ખ્રહ્માને સાવિત્રી આપ્યા હતા પણુ ખ્રભાની સાથે ખ્રહ્મલોકમા તે જતા હતા, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણુતી આગ્ાથી ખ્રહ્યાએ વેદ્માતા સાવિનીની ભડિતપૂર્વક સ્તુતિ કરી હતી, ત્ખરે પ્રસત્ત થઈ તે સાવિનીએ ખ્રહ્માને પતિ તરીકે ઇર્છ્યા હતા (બ્રહ્માએ તે સ્તુતિ આ પ્રમાણે કરી હતી )

ય્રહ્મા ખોલ્યા . ’ હે સચ્ચિદાતદરૂપ! હે મળન પ્રકૃતિરૂપ! હે હિરણ્યગર્ભરૂપ! સુદરિ! તમે પ્રસન્ન ચાઓ હે તેજ્સ્વરૂપ! હે સર્વશ્રેઇ’ હે પરમાનદરૂપ/ હે હ્િજવર્ણોની ન્ાતિરૂપ ! હે સુદરિ! તમે પ્રસન્ન થાએ. હે નિત્યરૂપ! હે સર્વને નિત્ય પ્રિય! હે દેવિ ! હે નિત્ય આનદ્સ્વરૂપ! હે સર્વ મગળસ્વરૂપ! હે સુદરિ! તમે પ્રસન્ન થાએ હે સર્વસ્વરૂપ! હે ષ્રાહમણોના શ્રેઇ મત્રરૂપ! હે પરધી પગ! હે સુખ દેનારા! હે મોક્ષ આપનારા ! હે દેવી ! હેર]દરિ! તમે પ્રસત્ન થાએ હે ખયાહ્મણોના પાપરૂપી લાકડાને ખાળવા માટે પ્રજવ- લિત અડિતની શિખા જેવા ! હે બ્રહ્મત”7 આપતારા | હે દેવિ! હે સુદર! તમે પ્રમત્ન થાઓ ચસરેરથી, મતથી કે વાધીધી મનુષ્ય જે પાપ કરે છે, તે તમાચ સ્મરણુમાત્રથી ખળી ભસ્મ થશે ’ એમ ત્યા સભામાં સ્તુતિ કરીને જગતના સધા ખભા ત્યા ઉભા રહયા હતા પધો તાવિની ષ્રહમા સાથે હલ તકમાં મયા હતા. આ ઉત્તમ સ્તોનથી સ્તુતિ કરીને અશ્વપતિ રાશનએ સાવિનીના દર્તન કર્યા હતા અતે મતવાડિઠત વરદાત મૅત્રવ્યુ હતુ જે મનુઘ્ય સધ્યા કડીને આ ઉત્તમ સ્તોત- નો પાડ કરે છે, તે સારે વેદોનો પાડ કન્નાનું ફ્ળ પામે છે ૧-૮૪ સ્ગવતગમિન પુર ઉપા રુત્ચ જ વઃ વરેત્‌। વાટે ચતુર્નાં ઘાનાં વય જક હમતે વ સત્‌ ॥

અધ્યાય ર૬ મો તમાત

૫૮૮

અધ્યાચ ૨૭સે!*

અશ્ચપતિને ત્યાં અ’શથી સાવિત્રીનેદ જન્મ વશેરે “શ*્રીનાતવળ ડવા

સ્ઝત્તાવ્તેત લોડવ્વર્વાલે! લવૂરય વિચિવૂવેજમ્‌ । ટૂર્શ તત્ર તાં રેતી લરુસાજલમપમામ્‌॥ ૬॥

શ્રીનારાયણુ ખોલ્યા અશ્વપતિ રાન્તએ વિધિ પૂર્વક ત્યા (પુષ્કર ક્ષેત્રમા) સાવિત્રીને સારી રીતે પૂજીતે આ સ્તોનથી સ્તુતિ કર્યો પછી હન્નરર સૂર્ય મમાન કાતિવાળા તે દેવીના દર્શીત કર્યો હતા તે વેળા પ્રસત્ત થયેલા, મદ હાસ્યવાળા અતે કાતિ વડે દિશાઓને પ્રજાશમાત કરતા સતી સાવિત્રીએ જેમ માતા પોતાના પુત્રને કહે, તેમ અશ્વપતિને (આમ) કહ્યુ હતુ

સાવિત્રી બોલ્યા હે મહારાન્ન! તારા તથા તારી પત્નીના મનમા જે ઈચ્છા છે, તેને હુ ન્નણુ છુ, તે સર્વ હુ અવશ્ય આપીશ તારી પતિવ્રતા પત્ની ડુન્યા ઈચ્છે છે અતે તુ પુત્ર ઇચ્છે છે, તે ખને અનુક્રમે થશે

એમ કદી તે સમયે સાવિનીદેવી ખ્રદાલોકમા ગયા હતા અને રાન પોતાતે ઘેર ગયો હતો તેને ત્યા પ્રથમ કનવ ઉત્પત્ત થઈ હતી સાવિતીનુ “આરાધન કરવાથી તે કત્યા ખીજી લક્ષ્મી જેવી હતી રાજ અશ્વપતિએ તેનુ “સાવની’ તામ જખ્યુ હતુ શુક્લ પદના ચદ્રની કળાની પેઠે પ્રતિદિત વધતી તે કત્યા ડાળે કરો રૂપયૌવનયુકત થઈ તે સાવિનીએ સદા મત્યમય સ્વભાવવાળા અને અનેક નુંછોધી યુક્ત ઘ્‌,મત્સેનના પુ સત્યવાનને પોતાના “તિ તરીકે પસદ ફર્યો હતો, જેથી અશ્વપતિ રાન્ન એ રત્નોના શણુગારેથી શણુગારેલી સાવિત્રી તે થત્યવાતને આપી હતી પછી અ સત્યવદન પણુ આનદપૂર્વયક તેને સ્વીકારી તેની સાથ ઘેર ગયો હતો એક વર્ષ વીત્યુ, એટલે (એક વખત) સત્ય ચરાકમવાળો ગત્યડાન પિતાની આગ્ાથી કળ તથા

રહ્યાં અશી સાવિ તીને] જન્મ ઘા વનેરે કહેવાશે.

શ્રીમદ ભગવતીભ્ાગવત-સ્ક’ધ નવમે!

ફાશો લેવા અત્યત હર્ષપૂર્વક ગયો હતો પતિવ્રતા સાવિત્રી પણુ દૈવયોગે તેની પાછળ ગઈ ત્યા પ્રારબ્ધ યોગે ઝાડ ઉપરથી પડીને સત્યવાન મરી ગયો ઉ તારદ મુનિ! તેને એમ મરેલો જેઈ, યમરાજ (તના શરીરમાથી) અગૂઠા જેવડા પુરુષને (એટલે તેતા લિગશરીરતે ખહાર કાઢી ) ખાધીને લઈ જવા લાગ્યા,

ત્યારે સતી સાવિત્રી પણુ તેમની પાછળ ગઈ સુદર દ્ાતવાળી સાવિત્રીને પોતાની પાછળ (આવતી) જેઈ સત્‌ પુરવામાં મહાશ્રેઇ અતે સયમિની તગરીતા

સ્વામી યમેદેવ તે પતિવતાતે મધુર વચન કહેવા લાગ્યા

યમરાજ ખોલ્યા અહો! હે સાવિત્રી! મતુષ્ય શરીરતી સાથે તુ કયા જાય છેદ જે તારે પતિ સાથે જ્વુ હોય તો મતુષ્યદેહ ત્યજી દે સદ્દા તાશવત હરકોઈ મનુષ્ય પાચ ભૂતોથી ખનેલા તાશવત શરૈરવી સાથે મારા લોકમા જઈ શકતો નથી હે સતિ! તારા

સ્વામીનો ભરતખડમા રહેવા માટેતો સમય પૂરણ

થયો છે, તેથી પોતાના કર્મોના ફળ ભોગવવા સત્યવાન મારે ઘેર જાય છે કર્મથી પ્રાણી જન્મે છે કર્મથી જ તાશ પામે છે અને સુખદુ ખ, ભય તથા શોક પણુ કર્મથી જ થાય છે કર્મને લીધે જીવ ઇદ્ર થાય, પોતાના કર્મથી જ તે ખ્રહ્માનો પુત્ર થાય અને પોતાતા કેગ થી જ વિષ્ણુનો દાસ થઈ જન્માદિથી રહિત થાય છ પોતાના કર્મથી પ્રાણી અવશ્ય દેવપણૃ પામે છ અને પોતાના જર્મથી વિષ્ણુનું સાલોકય આદિ ચાર પ્રજ્નારવી મુકિત પામે છે પોતાના કર્મથી જીવ દવપણુ, મનુપણુ, રાજેન્દ્રપણુ , શિવપણુ, ગણેશપણ, મુતીન્ટ્રપણુ, તપસ્વીપણુ , ક્ષષિયપણુ , વૈશ્યપણુ, તથા મ્લેચ્છપણુ પામે છે એમા સશય તથી વળી પોતના કર્માથી જ જગમપણુ , સ્થાવરપપડુ, રક્ષત પણુ, કિન્નરપણુ , અધિપતિપણુ, વૃક્ષપણુ, પશુ પણુ, વનમા જીવનારપણુ , મુદ્રજ્તુપણુ , કીડપધુ, દૃત્યપપુ, દાતવપપ્કૃ તથા અસુરપણુ પ્રાપ્ત થામ છે એવુ એ વચત સાવિનીને ડહી યમરાજ બોલતા ખધ થયા ૧-૨૫ ક્સવત્ન હાતવત્તમલુર સજના 1 દ્ત્વેતરુવસ્ગા શાવિત્રીં વિસ્સાત લ વૈ યતઃ ॥૨૫॥